
De kronkels van de Winterbeek tot in de Kloosterbeemden
Please enter a valid video URL.
The URL can point to any video file or a Youtube video.
Het valleigebied van de Winterbeek wordt gekenmerkt door zeer natte veengronden waar mineraalarm grondwater opwelt. Men vindt er nog zeldzame soorten zoals wateraardbei, waterdrieblad en veenmossen - kenmerkend voor voedselarme omstandigheden.
Meer stroomafwaarts, in de Demerbroeken, zijn er dan weer uitgestrekte rietmoerassen en natte ruigten waar tal van vogelsoorten komen broeden. De omliggende droge Diestiaanheuvels zijn dan weer een ideale groeiplaats voor blauwe bosbes, struikheide, dalkruid.
Door de afwisseling van droge en natte omstandigheden en de overgang van voedselarme naar voedselrijke milieus herbergt de vallei van de Winterbeek een grote variatie aan biotopen, elk met hun typische fauna en flora. De vallei is daarom van uitzonderlijk belang voor het natuurbehoud en de biodiversiteit in Vlaanderen.
Grote delen van de vallei zijn aangeduid als natuurreservaat en genieten als Habitatrichtlijngebied zelfs bescherming op Europees niveau. Het is dan niet verwonderlijk dat dit authentieke beeklandschap veel wandelaars en natuurliefhebbers aantrekt. Landbouw en bewoning in het valleigebied zijn beperkt aanwezig. De landbouwers ter plaatse hebben hun landbouwactiviteiten grotendeels afgestemd op de natte eigenschappen van het valleigebied.
Naast de belangrijke natuurfunctie van het gebied, dient de vallei ook als natuurlijk overstromingsgebied. De bergingscapaciteit van de natuurlijke overstromingszones in deze vallei heeft een regulerende werking op hoge afvoeren. Het behoud van de natuurlijke overstromingszones is essentieel om te voorkomen dat meer stroomafwaarts de kans op wateroverlast toeneemt. De structuurkwaliteit van de Winterbeek is zeer waardevol. Er zijn weinig 'menselijke' ingrepen. Zo kent de beek praktisch geen oeververdediging en een nog natuurlijke loop met veel meanders.
Verontreiniging in overstromingsgebied

Uit onderzoek van de voorbije jaren bleek dat de Winterbeek over een traject van 17 km zwaar verontreinigd is met metalen en chloriden. Dit is het gevolg van vroegere industriële en huishoudelijke lozingen. De stoffen zijn meegevoerd door de stroming en hebben zich opgehoopt in de waterbodem. Ook de oevers van de beek zijn verontreinigd door het deponeren van ruimingsslib. Ondertussen zijn de lozingen van de verontreinigende stoffen aanzienlijk verminderd. De historische verontreiniging in de waterbodem blijft echter mobiel en komt zo ook terecht in de overstromingsgebieden.
De verontreiniging heeft zich in de Kloosterbeemden verspreid via een zijloop van de Winterbeek, namelijk de Grote Leigracht.
LIFE NARMENA focust hier op technieken om de metalen in het overstromingsgebied te saneren. In de Kloosterbeemden gaat dit over cadmium en arseen.
Saneringswerken
De opwaartse sanering van de Winterbeek liep enkele jaren en is nu afgerond.
Het laatste gesaneerde deelgebied is dat van de Kloosterbeemden en Demerbroeken. Aangezien dit een waardevol natuurgebied is worden ingrijpende werken waarbij de vervuiling wordt afgegraven best zoveel mogelijk vermeden. Het was van belang eerst de sanering in de stroomopwaarts gelegen deelgebieden af te ronden vooraleer hier te starten. De timing van het LlFE NARMENA proefproject werd hierop afgestemd.
Een natuurlijke vernatting
Er werden verschillende maatregelen genomen om het grondwater in het mondingsgebied te verhogen, zodat deze zone vrijwel permanent onder water staat. Zo wordt onder andere water van de Demer opgestuwd en in het gebied geleid. In de ondergrond zullen hierdoor reductieprocessen optreden waardoor er sulfides gevormd worden die zich binden aan de metalen. De mobiliteit en biologische beschikbaarheid verminderen hierdoor sterk, waardoor de verontreiniging zich niet meer kan verspreiden en minder kan worden opgenomen door organismen.
Een getemperde Demer en vogels van diverse pluimage
LIFE Narmena realiseert de vernatting in het gebied samen met de Vlaamse Waterweg en Natuur en Bos. Zij voeren namelijk in het kader van het Sigmaplan enkele ingrepen uit om de Demer veerkrachtiger te maken tegen overstromingen. De Demer is de zuidelijke grens van het Kloosterbeemden. Door bijvoorbeeld het implementeren van een bres in de Demer vinden er stroomafwaarts minder overstromingen plaats én wordt Kloosterbeemden meer vernat. Een win-win dus.
Daarenboven draagt de vernatting bij tot het herstel van de natuurlijke biotoop in dit gebied, zoals de habitatherontwikkeling van de Roerdomp en de Bruine Kiekendief.
Stand van zaken
De saneringswerken stroomopwaarts zijn afgerond. Het bodemsaneringsproject van het vierde deelgebied is in het najaar van 2021 ingediend en begin 2022 conformverklaard. We voerden de werken voor de vernatting in Kloosterbeemden samen met de saneringswerken ter hoogte van de Winterbeek uit. De werken in dit mondingsgebied duurden één jaar, van september 2022 tot september 2023. Momenteel neemt het Sigmaplan nog aanvullende maatregelen ter hoogte van de Demer om ook de grondwaterpeilen te laten stijgen. De monitoring van de stabilisatie van de verontreiniging is gestart in 2023 en loopt nog tot en met 2026.
De rietvegetatie rond de centrale waterplas heeft zich weer flink ontwikkeld. Tal van water- en moerasvogels hebben ook al de weg gevonden naar Kloosterbeemden. Met het oog op het herstel van een natuurlijk visbestand, werden er in 2023 en 2024 vis uitgezet. Door de aanwezigheid van meer vis hopen we ook terug een aantal moerasvogels zoals roerdomp en woudaap aan te trekken. Meer informatie over de details van de werken vindt u op www.winterbeek.be
Te verwachten resultaten
- Een verbeterde weerstand tegen overstromingen;
- Een verbeterde waterkwaliteit;
- Een toename van de waterbergingscapaciteit;
- Een afname in biologische beschikbaarheid van cadmium, arseen en radium in de (water)bodem;
- Een mogelijke afname van cadmium, arseen- en radiumconcentraties in het oppervlaktewater;
- Een vermindering in CO2-uitstoot;
- Een verhoogde bescherming en verbetering van de biodiversiteit.
LIFE Narmena partnerteam
- Adres
- Stationsstraat 110
2800 Mechelen
Route en bereikbaarheid - Telefoon
- +3215284336
- narmena@ovam.be