Gezonde grond
Zorgwekkende stoffen
Cofinanciering BBO voor PFAS-verontreiniging na brand of blussen
Sinds 1 februari 2025 kunnen lokale besturen, hulpverleningszones, bedrijven en particulieren rekenen op financiële steun van OVAM voor beschrijvende bodemonderzoeken die nodig zijn na brandbestrijding met PFAS-houdend blusschuim. Particulieren worden zelfs volledig ontzorgd, dankzij raamcontracten die OVAM voorziet met bodemsaneringsdeskundigen. Het percentage van de cofinanciering bedraagt:
- 35% voor ondernemingen;
- 50% voor niet-ondernemingen andere dan natuurlijke personen (bv. gemeentebestuur of hulpverleningszone);
- 95% voor niet-ondernemingen natuurlijke personen (particulieren), met een maximale eigen bijdrage van 500 euro.
Netwerk EmConSoil in volle actie
EmConSoil is een door OVAM opgericht multi-stakeholderplatform (2018) dat focust op opkomende zorgwekkende stoffen in bodem en grondwater. Het netwerk brengt beleidsmakers, onderzoekers, consultants, bodemsaneerders en milieuorganisaties samen om kennis te delen, innovatie te stimuleren en beleid te ondersteunen. Via internationale samenwerking, communicatiekanalen en de jaarlijkse ENSOr-conferentie bereikt EmConSoil meer dan 1000 betrokkenen en groeit het uit tot een Europese kennishub.
In oktober vond de zesde ENSOr-conferentie plaats met 200 deelnemers en een ruim aanbod aan presentaties, workshops en pitches rond de vraag ‘Managing Emerging Contaminants for Healthy Soils: Are We Ready?!’.
In januari 2025 organiseerde EmConSoil een goed bijgewoonde webinarreeks over PFAS en mengseltoxiciteit (gemiddeld 250 deelnemers per sessie).
Daarnaast presenteerde OVAM EmConSoil op AquaConSoil 2025 in Luik via een interactieve sessie, wat waardevolle inzichten opleverde voor toekomstig beleid en samenwerking.
Hoeveel microplastics zitten er in ons milieu?
Microplastics zijn alomtegenwoordig in onze oceanen en rivieren, maar ook in onze bodem, grondwater en sediment. Dat blijkt uit een nieuwe literatuurstudie van de UGent, in opdracht van OVAM. De studie brengt in kaart waar microplastics in de bodem vandaan komen, hoe ze zich verspreiden en welke risico’s ze meebrengen.
De bronnen zijn al even divers: bandenslijtage, plastic mulch, compost, huishoudelijk afval, irrigatiewater,... Eenmaal in de bodem migreren microplastics, worden ze opgenomen door planten en komen ze zelfs in onze voedselketen terecht. Bovendien kunnen ze zich binden aan andere vervuilende stoffen. Dat maakt ze extra zorgwekkend. Dat geldt zeker voor de allerkleinste nanoplastics: moeilijk meetbaar, maar mogelijk erg schadelijk.
De studie wijst dan ook op het belang van verder onderzoek, gestandaardiseerde meetmethodes en monitoring.
Nieuwe MKBA geeft richting aan PFAS-beleid in Vlaanderen
PFAS-verontreiniging in bodem en grondwater is in Vlaanderen wijdverspreid, hardnekkig en schadelijk. In 2025 liet OVAM een nieuwe verkennende maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) uitvoeren om de kosten en baten van mogelijke beheersmaatregelen in kaart te brengen. Dit vormt een belangrijke stap richting een onderbouwd PFAS-beleid.
Belangrijkste inzichten
Sanering van sterk vervuilde risicolocaties blijkt de meest kostenefficiënte maatregel. Preventie blijft cruciaal: voorkomen dat PFAS in bodem en grondwater terechtkomen is goedkoper en effectiever dan achteraf saneren.
De analyse steunt op aannames over saneringstechnieken, gebruik van gronden, blootstelling en maatschappelijke kosten van emissies. Voor sociale effecten, ecosysteemimpact en bredere gezondheidseffecten ontbreken vaak betrouwbare lokale data. Daardoor zijn de baten vermoedelijk onderschat en is verdere dataverzameling nodig voor een robuustere MKBA.
OVAM wil deze inzichten, samen met alternatieve benaderingen, vertalen naar concreet beleid voor gezondere bodems en een gezonde leefomgeving.
Bodemverontreiniging aanpakken met sectorfondsen
Tersana overtreft de verwachtingen
Vlaanderen kent een rijk industrieel verleden, daar is onze bodem nog steeds getuige van. Bedrijven die te maken krijgen met historische bodemverontreiniging doen er goed aan om zich te informeren over bestaande steunmaatregelen. Zo heeft OVAM niet alleen de oprichting van Tersana voor de garagesector gesteund. Ook voor tankstations (BOFAS), de droogkuissector (Vlabotex) en voor gasolietanks (Promaz) bestaan er sectorspecifieke initiatieven. Dit doen we om de uitdagingen die onze bodem met zich meebrengt met zoveel mogelijk partners aan te gaan.
Zowel garagisten als transport- en busbedrijven, bouwondernemingen en voedingsbedrijven met een verontreinigde werkplaats, konden tot eind januari 2025 aansluiten bij Tersana. Dat is het bodemsaneringsfonds voor alle werkplaatsen voor onderhoud en herstel van voertuigen. Maar liefst 403 aanvragen werden ingediend: deze bedrijven kunnen een beroep doen op expertise en financiële steun van Tersana voor bodemonderzoek en - sanering.
Promaz rondt aanvraagperiode met succes af en blijft ondersteunen
In 2022 richtte de petroleumsector Promaz op, voor een periode van 20 jaar. Momenteel zijn er 1,5 miljoen gebruikers van stookolietanks in België. “We kregen 6000 aanmeldingen van bodemverontreiniging door een lekkende tank die in het verleden plaats vond”, zegt CEO Willem Voets. Deze aanvraagperiode werd afgesloten op 28 februari 2025. “Maar ook wie in de toekomst met bodemvervuiling door een lekkende tank te maken krijgt, blijft welkom. Wij coördineren het onderzoek en de sanering én voor woongebouwen en is de financiële tussenkomst maximaal 100 000 euro.”
Bofas: verlenging erkenning
BOFAS is een fonds dat de aanpak van bodemverontreiniging door tankstations in België ondersteunt op basis van een samenwerkingsakkoord tussen de federale staat en de gewesten. Het fonds, erkend door de interregionale bodemsaneringscommissie, financiert en coördineert saneringen bij gesloten tankstations. Aan tankstations die hun activiteit verderzetten verleent het advies, administratieve opvolging en betaalt het de bodemsaneringskosten gedeeltelijk terug (tot 62 000 euro). BOFAS-aanvragen werden in drie perioden ingediend, met in totaal duizenden ontvankelijke dossiers in de drie gewesten.
De Interregionale Bodemsaneringscommissie heeft op 27 juni 2025 de aanvraag tot verlenging van de erkenning van de vzw BOFAS goedgekeurd. De verlenging van de erkenning tot 31 december 2027 geeft aan BOFAS de mogelijkheid om lopende dossiers af te ronden.
Bodeminformatie
Met beide voeten in de grond: nieuwe campagne voor bodemkwaliteit.be
Sinds de lancering van bodemkwaliteit.be in december 2023 heeft OVAM de Vlaming massaal nieuwsgierig gemaakt naar wat er in de bodem leeft. Al meer dan 430 000 bezoekers verkenden de website, goed voor gemiddeld 300 opgevraagde bodemverontreinigingsfiches per dag. De interesse is groot en dat is goed nieuws. Een gezonde bodem zorgt voor veilig voedsel, zuiver drinkwater, meer biodiversiteit en bescherming tegen extreem weer.
Met de nieuwe campagne ‘Met beide voeten in de grond’ wilden we dat bewustzijn verder laten groeien. Geen opvallende stunt deze keer, maar herkenbare verhalen van mensen die de waarde van een gezonde bodem zelf hebben ervaren. In de video’s ontdekt u waarom goed zorgen voor de bodem zo belangrijk is.
OVAM breidt transparantie bodemdata verder uit
Op www.bodemkwaliteit.be kan iedere Vlaming nagaan welke informatie er uit rapporten, bodemonderzoeken en bodemsaneringsprojecten beschikbaar is voor een bepaald grond.
De transparantie van de beschikbare data was voor de gebruikers in eerste instantie beperkt tot de gronden in eigen eigendom of deze van niet-natuurlijke personen, zoals bedrijven, scholen en verenigingen. Door een aanpassing aan de regelgeving zijn sinds december 2025 alle gronden transparant gemaakt. Dit betekent dat ook een huurder, een omwonende of een werknemer steeds de volledige inhoud van de bodemverontreinigingsfiche kan zien.
Beheer risicolocaties
Lokale besturen beheren de inventaris van risicogronden, een sleutelbron voor OVAM om onderzoeksplichten op te volgen. In 2025 maakte OVAM die werking efficiënter met de overstap naar één centrale, GIS-gebaseerde databank. Via een nieuwe webtoepassing en IT-koppelingen kunnen gemeenten rechtstreeks vanuit hun eigen software werken. Risicolocaties uit omgevingsvergunningen worden bovendien automatisch ingeladen, goed voor een grote tijdswinst.
Nu gebeurt het beheer volledig in die centrale GIS-databank. Risico-inrichtingen worden gekoppeld aan hun exacte contour (zoals een tank of installatie) in plaats van aan percelen. Dat maakt de gegevens consistenter, accurater en beter bestand tegen kadastrale wijzigingen. De informatie stroomt ook door naar het Vastgoedinformatieplatform.
30 jaar Bodemdecreet
In 2025 vierde OVAM een belangrijke mijlpaal: 30 jaar Bodemdecreet. Met de campagne en de documentaire ‘Oude gronden, nieuwe kansen’ toonde het hoe Vlaanderen erin slaagde om tal van verlaten en verontreinigde industriële sites nieuw leven in te blazen. Wat ooit brownfields waren, zijn vandaag bruisende woonwijken, duurzame bedrijventerreinen en groene natuurgebieden. Bodemsanering werd een hefboom voor circulair ruimtegebruik dankzij innovatie, doorzettingsvermogen en samenwerking met lokale besturen, beleidsmakers, experten, projectontwikkelaars en partners.
Om deze evolutie in beeld te brengen en met enkele iconische transformaties te inspireren om het werk samen verder te zetten, ontwikkelde OVAM diverse communicatiemiddelen: een documentaire, whitepaper, brochures, blogs en een podcast.
Bodemzorg
Bodemzorg en natuurherstel hand in hand
De herinrichting van de Kloosterbeemden in de Demervallei is een uniek project waar bodemzorg, natuurherstel en waterbeheer samenkomen. Door jarenlange industriële lozingen raakte de Winterbeek, een zijtak van de Demer, zwaar verontreinigd met zware metalen en chloriden. Hoog tijd dus voor een stapsgewijze sanering. Eerst werden de verontreinigde waterbodem en oevers afgegraven en slibvangen geplaatst om verdere verspreiding naar de Demer te voorkomen. In totaal werd 258 000 ton slib en grond veilig opgeslagen in een saneringsberging van 20 hectare.
Ook in de laatste kilometers, waar de vervuiling zich via zijlopen uitstrekte tot het mondingsgebied van de Kloosterbeemden, was afgraven nodig. Omdat dit een kwetsbaar natuurgebied is, koos OVAM hier voor een zachte, natuurgebaseerde aanpak: oppervlakkig afgraven en het grondwaterpeil verhogen. Zo ontstond een artificieel drasland (constructed wetland) dat zware metalen in de bodem vastzet en de opname door planten en dieren beperkt. Tegelijk herstelt het ecosysteem: natte natuur krijgt opnieuw ruimte en vogels vinden hun plek in deze groene bufferzone die fungeert als een spons die water vasthoudt. Een duidelijke winst voor zowel biodiversiteit als klimaatadaptatie. De evolutie van de verontreiniging volgen we op via metingen.
Lees er meer over
Bodempioniers: samen voor levende gezonde bodems
In 2025 gaven OVAM, het Departement Omgeving en de Vlaamse Landmaatschappij een stevige boost aan regeneratieve bodemzorg. Met het programma Grond+Zaken startten ze een lerend netwerk van tien bodempioniers: landbouwers, ontwerpers, bosbouwers, tuinaanleggers, herontwikkelaars en andere doeners die elke dag werken aan gezonde bodems. Equinox Collective en Commensalist ondersteunden hen daarbij.
Tijdens tien praktijkgerichte werkbezoeken deelden de pioniers hun ervaringen en experimenten: van niet-kerende bodembewerking tot slim samengestelde groenbedekkers en bodemzorgpraktijken in tuin, stad, bos en landbouw. Ze inspireerden elkaar, leerden bij en gingen in gesprek over de drempels voor regeneratieve bodemzorg.
Het netwerk groeide uit tot een hechte en geëngageerde gemeenschap. Samen formuleerden ze concrete aanbevelingen voor het Vlaamse bodemzorgplan: meer ruimte om te experimenteren, focus op resultaten, steun voor regeneratieve ondernemers en duidelijke plekken om te tonen wat werkt.
De oogst van 2025? Een fris en breed gedragen rapport, en vooral een levend netwerk dat wil blijven groeien en anderen meenemen. Want gezonde bodems vormen niet alleen de basis van ons ecosysteem, maar ook van onze toekomst.
2025 als scharnierjaar voor het Vlaams bodemzorgplan
2025 werd een kanteljaar voor de uitbouw van één geïntegreerd Vlaams bodemzorgplan.Departement Omgeving, VLM, ANB, het Agentschap Landbouw en Zeevisserij en OVAM sloegen de handen in elkaar en legden samen de basis voor een actieprogramma dat bodemzorg centraal zet.
Het jaar startte met de oprichting van een kernteam en een schrijfgroep, die vanuit beleidsevaluaties en gesprekken met enkele denkers en doeners naar een conceptnota werkten. Die formuleert een heldere ambitie: tegen 2050 werken aan een gezonde Vlaamse bodem, met gedeelde verantwoordelijkheid van beleid, wetenschap, praktijk en ketenactoren.
Versnipperde inzichten werden samengebracht in één duidelijke koers: een gedeelde missie en visie, vertaald in vijf strategische sporen. Die focussen op meer bodembewustzijn, betere data, sterkere samenwerking in gebieden en ketens, en een stevige verankering in het beleid. Zo werd in 2025 het fundament gelegd voor één coherent bodemzorgplan, klaar voor brede consultatie en het verder co-creatief uitwerken in 2026.
Richting gezonde bodems in heel Europa tegen 2050 met de Europese bodemrichtlijn
Dankzij de langverwachte Bodemrichtlijn worden voor het eerst bindende regels vastgelegd voor de bescherming en sanering van bodems op EU-niveau. De richtlijn bevat bepalingen rond monitoring van bodemgezondheid, veerkracht en het beheer van verontreinigde locaties.
De ambitie? Gezonde bodems in heel Europa tegen 2050. Hoewel de doelstelling niet bindend is, vormt ze een krachtig signaal richting duurzaam bodembeheer. De visie sluit nauw aan bij de Vlaamse aanpak, waar OVAM en haar partners inzetten op integrale bodemzorg: een shift van ‘cure’ naar ‘care’.
Gelijk speelveld voor alle lidstaten
Een belangrijk element is de verplichte inventarisatie en risicobeoordeling van gronden in alle lidstaten. Daarnaast verplicht de richtlijn het opzetten van nationale of regionale meetnetten, met ruimte voor lokale invulling. Met deze bodemmeetnetten tracht men de bodemgezondheid te beoordelen op basis van fysische, chemische en biologische parameters. Voor de bodemverontreinigingsparameters is er een Europese lijst van prioritaire stoffen, waaronder PFAS en pesticiden.
Vlaamse implementatie
Lidstaten krijgen tot eind 2028 om de bepalingen om te zetten in nationale regelgeving. De Europese Commissie ondersteunt hen met handleidingen en methodieken. OVAM laat alvast een voorbereidende studie uitvoeren over de invulling van het aspect bodemverontreiniging binnen het Vlaamse bodemmeetnet.
LIFE Narmena
Natuurlijk herstel: hoe een drasland verontreiniging in Turnhout aanpakt
De Grote Caliebeek in Turnhout werd voor een lange tijd vervuild met chroom, afkomstig uit een voormalige leerlooierij in Oud-Turnhout. OVAM en het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) sloegen in het kader van LIFE Narmena de handen in elkaar om de verontreiniging stroomafwaarts tegen te gaan. Dat project richt zich op natuurgebaseerde oplossingen om metaalverontreiniging in natuurgebieden aan te pakken.
Langs de beek werd een artificieel drasland aangelegd dat de verontreiniging stabiliseert én meer ruimte voor water creëert. Het drasland bestaat uit een sedimentvang en een overstromingszone waar verontreinigde slibdeeltjes in achterblijven en stabiliseren. Zo kan het gezuiverde water stroomafwaarts doorstromen. Tegelijk verkleint de kans op toekomstige overstromingen, en is er meer ruimte voor biodiversiteit.
LIFE PFASTER
Aanpak PFAS-verontreiniging Willebroek
In oktober 2024 ging het LIFE PFASTER-project officieel van start. Dit vijfjarige onderzoeksproject richt zich op het ontwikkelen van een gebiedsgerichte, regionale saneringsaanpak voor diffuse PFAS-verontreiniging in bodem, sediment, water en biota. De projectzone (een voormalige industriële site in Willebroek en het aangrenzende natuurgebied Broek de Naeyer) vormt een representatief voorbeeld van een zwaar met PFAS vervuild gebied, inclusief een nabijgelegen natuurgebied met een uitgebreid watersysteem. In juni 2025 gingen de eerste onderzoeken van start.
Wat wil LIFE PFASTER bereiken?
Het project heeft als doel de kwaliteit van bodem, water, sediment en biota te verbeteren door:
- het in kaart brengen van de samenstelling, verspreiding en risico’s van PFAS in het gebied;
- het ontwerpen en testen van innovatieve en herhaalbare saneringstechnieken, waaronder ook natuurgebaseerde oplossingen zoals fytoremediatie, mycoremediatie, drijvende vegetatiematten en constructed wetlands;
- de ontwikkeling van een gebiedsgerichte saneringsaanpak die ook op andere locaties in Vlaanderen en Europa kan worden toegepast.